Selim Dönemi Islahatlarının Malî Yönü: İrâd-ı Cedîd
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.13247410Anahtar Kelimeler:
İrâd-ı Cedîd- Nizâm-ı Cedîd- III. Selim- Islahat- OsmanlıÖz
Bu makalede, III. Selim dönemi ıslahatlarının finansmanını karşılamanın yanı sıra malikâne ve esham gibi devleti zor duruma düşüren sistemleri ortadan kaldırmak amacıyla kurulan İrâd-ı Cedîd hazinesinin kuruluşu ve ortadan kaldırılana kadar üstlendiği görevler ele alınmıştır. 1787’de Avusturya ve Rusya ile harpler devam ederken tahta çıkan III. Selim, daha şehzâde iken Fransa kralı XVI. Louis ile mektuplaşmış, devletin içerisine düştüğü durumdan kurtulması için Avrupa tarzı reform yapılmasını hayatî önemde görmüştür. Bu doğrultuda, devlet adamlarının hazırladığı lâyihalardan ve Ebubekir Râtıb Efendi’nin Viyana Sefaretnâmesi’nden yararlanarak harekete geçen III. Selim, Nizâm-ı Cedîd olarak adlandırılan ıslahatlara başlamıştır. Bu dönemde yapılan ıslahatların malî yönünü İrâd-ı Cedîd hazinesi oluşturmuştur. Mevcut hazine ve gelir kaynakları ile askerî alan başta olmak üzere yapılacak olan ıslahatların giderlerini karşılamanın zorluklarının bilincinde olan III. Selim, ıslahatları malî yönden desteklemek amacıyla yeni bir hazine teşkil etmiştir. İrâd-ı Cedîd adı verilen bu yeni hazine için birçok yeni gelir kaynakları tespit edilerek işe başlanmıştır. Gelirlerinin çokluğu kadar giderleri de bulunan bu hazine, 1807’de ortadan kaldırılıncaya kadar kendisine düşen hemen her görevi başarıyla yerine getirmiştir. Aynı zamanda Hazine-i Âmire ve Tersâne Hazinesi’ne de yardımlarda bulunmuştur.
Referanslar
Arşiv Belgeleri
Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (DABOA), Ali Emiri Tasnifi Selim III (AE.SSLM.III), 302-17665.
Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (DABOA), Cevdet Mâliye (C..ML..), 75-3430, 85-3919, 116-5185, 515-21010, 564-23124, 733-29909.
Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (DABOA), Cevdet Tımar (C..TZ..), 81-4042, 163-8137, 169-8434.
Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (DABOA), Hatt-ı Hümâyûn Tasnifi (HAT), 203-10487, 1665-56.
Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (DABOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 192-1, 192-2, 192-4.
Kaynak Eserler
AHMED CEVDET PAŞA, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul, 2008.
AHMED CEVDET PAŞA, Tarih-i Cevdet, C. 5, Osmaniyye Matbaası, İstanbul, 1309.
AHMED CEVDET PAŞA, Tarih-i Cevdet, C. 6, Osmaniyye Matbaası, İstanbul, 1303.
AHMED CEVDET PAŞA, Tarih-i Cevdet, C. 8, Osmaniyye Matbaası, İstanbul, 1303.
ÇINAR, Ali Osman, Es-seyyid Mehmed Emîn Behîç’in Sevânihü’l-Levâyih’i ve Değerlendirmesi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1992.
DERİN, Fahri Çetin, “Kabakçı Mustafa Ayaklanmasına Dâir Bir Tarihçe”, Tarih Dergisi, S. 27, İstanbul, 1973.
DERİN, Fahri Çetin, “Tüfengçi-başı Ârif Efendi Tarihçesi”, Belleten, C. XXXVIII, S. 151, Ankara, Temmuz 1974.
DERİN, Fahri Çetin, “Yayla İmamı Risalesi”, Tarih Enstitüsü Dergisi, S.3, İstanbul, 1973.
Koca Sekbanbaşı Risalesi, Haz. Abdullah Uçman, Kervan Kitapçılık, 1974.
MUSTAFA NURİ PAŞA, Netayic ül-Vukuat, sadeleştiren, notlar ve açıklamalar ekleyen: Neşet Çağatay, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1980.
MÜTERCİM AHMED ÂSIM EFENDİ, Âsım Efendi Tarihi (Osmanlı Tarihi 1218-1224/1804-1809), C. 1, Haz. Ziya Yılmazer, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2015.
MÜTERCİM AHMED ÂSIM EFENDİ, Âsım Efendi Tarihi (Osmanlı Tarihi 1218-1224/1804-1809), C. 2, Haz. Ziya Yılmazer, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2015.
UÇMAN, Abdullah, Fransa Sefaretnamesi: Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2017.
Araştırma ve İncelemeler
AKŞİN, Sina, Türkiye Tarihi, C. 3., Cem Yayınları, (tarihsiz).
ARMAOĞLU, Fahir, 19. Yüzyıl Siyasî Tarihi, Timaş Yayınları, İstanbul, 2013.
BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yay. Haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2019.
CEZAR, Yavuz, Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi (XVIIl. yy dan Tanzimat'a Mali Tarih), Alan Yayıncılık, İstanbul, 1986.
DANİŞMEND, İsmail Hami, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, C. III, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1972.
GENCER, Ali İhsan, Bahriye’de Yapılan Islahat Hareketleri ve Bahriye Nezareti’nin Kuruluşu ( 1789– 1867), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1985.
GENÇ, Mehmet, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2014.
GÜNDÜZ, Murat, XVIII. Asrın İkinci Yarsısında Osmanlı Devleti’nde Islahat Hareketleri, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2012.
KARAGÖZ, Mehmet, “Osmanlı Devletinde Islahat Hareketleri ve Batı Medeniyetine Giriş Gayretleri”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı: 6, 1995.
KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, C. V., Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2017.
KARAL, Enver Ziya, Selim III’ün Hatt-ı Hümayunları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1999.
KARAL, Enver Ziya, Selim III’ün Hat-tı Hümayunları -Nizam-ı Cedit- 1789-1807, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1998.
KARTA, Nurullah, “Sultan III. Selim Döneminde Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik Durumu ve Alınan Tedbirler”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 6, Ekim 2014.
KOÇ, Yunus-Fatih Yeşil, Nizâm-ı Cedîd Kanunları (1791-1800), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2012.
KURAN, Ahmed Bedevî, Osmanlı İmparatorluğunda İnkılâp Hareketleri ve Millî Mücadele, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2012.
LEWİS, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Boğaç Babür Turna, Arkadaş Yayınevi, Ankara, 2015.
MANDACI, Filiz, III. Selim Dönemi Osmanlı Maliyesinde Islahat Hareketleri, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Edirne, 2007.
ÖĞRETEN, Ahmet, Nizâm-ı Cedîde Dâir Askerî Lâyihalar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014.
PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. 2, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1993.
PAMUK, Şevket, Osmanlı-Türkiye İktisadî Tarihi 1500-1914, İletişim Yayınları, İstanbul 2010.
PAMUK, Şevket, Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2007.
SAHİLLİOĞLU, Halil, “Sıvış Yılı Buhranları”, İ.Ü., İktisat Fakültesi Mecmuası, C. XXVII, S. I-II, İstanbul, 1969.
SHAW, Stanford J., Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, C. I, Çev, Mehmet Harmancı, E Yayınları, İstanbul, 2004.
TABAKOĞLU, Ahmet, Türkiye İktisat Tarihi, Dergâh Yayınları, İstanbul 2012.
TURAN, Osman, Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2019.
UÇMAN, Abdullah, “III. Selim’in Viyana Elçisi: Ebûbekir Râtib Efendi’nin Nemçe Sefâretnâmesi”, Nizâm-ı Kadîm’den Nizâm-ı Cedîd’e III. Selim ve Dönemi, İslam Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 2010.
UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. III, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1988.
UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. IV., Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2011.
UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, “Selim III’ün Veliahd İken Fransa Kralı Lüi XVI İle Muhabereleri”, Belleten, C.II, S. V-VI, Ankara, Nisan 1938.
YARDIMCI, Mehmet Emin-Ednan Ayvaz, “Osmanlı Mali Sisteminde İrâd-ı Cedid Hazinesi ve Muhasebe Kayıtları”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 7., İktisat Özel Sayısı, 2007.
YALÇINKAYA, Mehmet Alaaddin, “XVIII. Yüzyıl: Islahat, Değişim ve Diplomasi Dönemi”, Türkler, C. XII, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002.
YEŞİL, Fatih, “III. Selim Devri Siyasî Literatürüne Bir Katkı: Yeni Bir Lâyiha Üzerine Notlar”, Belleten, C. LXXVI, S. 275, Ankara, 2012.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2022 ESAR Journal
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.