Yenileşme Döneminde Kazan’da Fikrî Gelişimi Etkileyen Faktörler

Öz

1552 yılında Rus hâkimiyeti altına giren Kazan Tatar Türkleri uzun yıllar Rusların baskı ve asimilasyon politikaları altında yaşamlarını sürdürmeye çalışmışlardır. Kültürel asimile yoluyla Kazan Tatar Türklerini baskı altında tutarak hâkimiyetini kalıcı hale getirmeyi amaçlayan Rusya, Kazan Tatar Türklerini Hristiyanlaştırma politikası güderek Rusya’da tek tip insan yaratmaya çalışmıştır. XIX. asıra gelindiğinde ise tarihi kimliklerini ve çağın gerisinde kaldıklarını fark etmeye başlayan Kazan Tatar Türkleri arasında bir aydınlanma hareketi meydana çıkmıştır. Milli uyanış fikrinin canlanması zamanla Cedidçilik adı verilen bir millî hareket haline gelmiştir ve Cedidçilik hareketi zamanla Rus hâkimiyetinde yaşayan Rusya Türklerinin bulunduğu diğer bölgelerde de yayılarak gelişim göstermiştir. Cedidçilik hareketinin oluşmasında ve millî bilincin uyanmasında da birtakım faktörler etkili olmuştur. Bu faktörler ağırlıklı olarak Kazan Tatar Türklerinin etkileşim içerisinde bulundukları Rusya, Osmanlı Devleti, Mısır ve Türkistan coğrafyası gibi bölgelerle aralarındaki ilişkilerden hareketle şekillenmiştir. İsmail Gaspıralı öncülüğünde gelişen Cedidçilik hareketi temeline eğitimin modernleşmesini almış ve çağdaş eğitim kurumlarından da etkilenerek eğitimin yenileşmesi yoluna gitmiştir. Böylelikle toplumun aydınlanmasının temelindeki gücün eğitim olduğu kabul edilmiştir. Eğitimde başlayan modernleşme hareketi zamanla sosyal ve siyasi hayatı da etkilemiş ve Kazan Tatar Türklerinin bağımsızlık mücadelesinin yöntemini oluşturmuştur. Cedidçilik hareketinin gelişim göstermesinde etkili olan diğer unsurlar ise o dönemde yaygınlık kazanarak taraftar toplayan Türkçülük, İslamcılık ve Sosyalizm gibi fikir akımları olmuştur. Cedidçilik hareketi, milli uyanış fikriyle hürriyetlerine kavuşma yolunda birtakım mücadeleler vermeyi gerekli hale getirmiştir.